Noten

1. Zie voor een bespreking van de visies van Elias en Bauman ook Jonathan Fletcher, Violence and Civilization. An Introduction to the Work of Norbert Elias. (Cambridge: Polity Press, 1997), p. 148-175.

2. Johan Goudsblom, `The Theory of the Civilizing Process and its Discontents', 13th International Sociological Association Congress, Bielefeld, 18-23 July, 1994, sessie over figuratiesociologie.

3. Deze Duitse ondertitel van het laatste deel van de uitgave van Über den Prozess uit 1939 werd in de Engelse editie van 1982 vervangen door de titel `Towards a Theory of Civilizing Processes' (mijn cursivering, AdS).

4. Norbert Elias, Studien über die Deutschen. Machtkämpfe und Habitusentwicklung im 19. und 20. Jahrhundert. Hrsg. Michael Schröter. (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1989, 391-517).

5. Elias voegt daaraan toe dat dit niet het enige geval van regressie naar barbarij is geweest in de geciviliseerde samenlevingen van de twintigste eeuw.

6. Studien über die Deutschen, op.cit., p. 394.

7. Id., p. 399.

8. Zie voor een doordachte uiteenzetting over de `etnische zuiveringen' in het voormalige Joegoslavië in termen van `fragmentatie' en `desintegratie' van de staat, gepaard gaande met een `deciviliseringsproces', Ton Zwaan, `Staatsdesintegratie, geweld en decivilisering. Joegoslavië in het perspectief van de civilisatietheorie', Amsterdams Sociologisch Tijdschrift, 23/3 (december 1996), p. 425-453.
Zie voor een discussie over een aantal gevarieerde twintigste eeuwse ontwikkelingen in termen van de civilisatietheorie ook Stephen Mennell, `Decivilising Processes: Theoretical Significance and some Lines of Research', International Sociology, 5/2, 1990, p. 205-223.

9. Zygmunt Bauman, Postmodern Ethics. Oxford etc.: Blackwell, 1993, p. 227.

10. Het is verbazend dat tot op de dag van vandaag de massamoorden op miljoenen Afrikanen, bijvoorbeeld ten tijde van de verovering van de Congo (cf. Adam Hochschild, King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa. Boston: Houghton Mifflin, 1998), nauwelijks enige vermelding hebben gekregen in de literatuur die een algehele beoordeling geeft van de negentiende eeuw.

11. Arpád Szakolczai, `Decivilizing Processes and the Dissolution of Order; With Reference to the Case of East Europe', paper voor de Norbert Elias Centenary Conference, 20-22 juni 1997, Bielefeld (cursief toegevoegd).

12. Zie mijn `Widening Circles of Disidentification; On the Psycho- and Sociogenesis of the Hatred of Distant Strangers - Reflections on Rwanda', Theory, Culture and Society, 14/2, mei 1997, p. 105-122.
Zie hiervoor ook op deze site.

13. Mark Danner, `America and the Bosnia Genocide', New York Review of Books, 4 december 1997, p. 59: `Despite their flamboyance and seeming independence, [the militias] were creatures of the Serbian state (...). They were all organized with the consent of Milosevic's secret police and armed, commanded and controlled by its officers.' (p. 62).

14. Cf. Anna Freud, The Ego and the Mechanisms of Defense. (rev.ed.) New York: International Universities Press (1936), 1966.

15. Zie mijn reeds aangehaalde `Widening Circles of Disidentification'.

16. Freud sprak van `regressie in dienst van het ego' als een min of meer beheerste ontspanning van bepaalde vormen van zelfcontrole, onder volledige handhaving van ego-functies, met als doel bepaalde ego-syntone taken beter te kunnen uitvoeren, zoals bijvoorbeeld gebeurt tijdens een psycho-analyse. In het geval van dyscivilisatie vinden barbaarse episoden plaats onder condities van volledige beheersing door de staat met als doel bepaalde taken die de staat zichzelf gesteld heeft beter te kunnen vervullen.

17. Cf. o.a. Cas Wouters, `Formalization and Informalization: Changing Tension and Balances in Civilizing Processes', Theory, Culture and Society 3, 1986, p. 1-19.

18. Cf. mijn `The Politics of Agoraphobia' (met een kritisch commentaar van J. Alt, een repliek van de auteur, en een opmerking van A. Gouldner), Theory and Society, 10/3, mei 1981.

19. Loïc Wacquant, `Dé-civilisation et diabolisation: la mutation du ghetto noir américain', in: Christine Fauré & Tom Bishop, l'Amérique des Français, Parijs: François Boutin, 1993, p. 103-125; zie ook Loïc Wacquant, `Elias in the dark ghetto', Amsterdams Sociologisch Tijdschrift 24/3&4, december 1997, p. 340-348.

20. Het `nemen van de verkeerde afslag' is voldoende om mensen onbedoeld verstrikt te laten raken in het inferno van de decivilisatie: dit is natuurlijk wat de held van Tom Wolfe's Bonfire of the Vanities overkwam vanaf het moment dat hij de verkeerde afrit van de snelweg inreed.

21. Robert van Krieken heeft geschetst hoe de Australische autoriteiten kinderen van (gemengd) aboriginal afkomst weghaalden van hun ouders in naam van `de beschaving'. Robert van Krieken, `The Barbarism of Civilization: Cultural Genocide and the "Stolen Generations"', British Journal of Sociology, 50 (2), 1999, p. 297-315.

22. Cf. Jonathan Fletcher die civilisatie onder meer definieert als `an expansion in the scope of mutual identification within and between groups', op. cit., p. 286.

23. Cf. B. Thoden van Velzen, `The Djuka Civilization', The Netherlands Journal of Sociology 20, 1982, p. 85-97.

24. Zo'n onderneming zou steun kunnen vinden in de literatuur die ontstaan is rondom de conceptie van `sterke' en `zwakke' staten, zie bijvoorbeeld Bertrand Badie en Pierre Birnbaum, The Sociology of the State. Chicago en Londen: Chicago U.P., 1983; Joel S. Migdal, Strong Societies and Weak States; State-society Relations and State Capabilities in the Third World. Princeton, N.J.: Princeton U.P., 1988.